Dagur-Tíminn Mars 2000
Fréttaskýring Friðrik Þór Guðmundsson skrifar
Frjálslyndir andatrúarmenn
Ekki er mikill samhljómur með trúarhugmyndum almennings og boðskaps þjóðkirkjunnar. Við trúum frekar á óskilgreindan anda en persónulegan Guð og afneitum því að ein trú sé réttari og allt sé rangt í öðrum trúarbrögðum. Hefur þjóðkirkjan brugðist eða spíritisminn einfaldlega sigrað?
Íslendingar eru sér á parti í trúmálum, það fer ekki á milli mála þegar skoðaðar eru niðurstöður í lífgildakönnun Gallup hér á landi og þær bornar saman við útkomuna í öðrum löndum þar sem sambærilegar kannanir hafa verið gerðar. Við trúum miklu heldur á óskilgreindan anda eða lífskraft en að til sé persónulegur Guð. Trúarhiti er lítill og ástundun á borð við kirkjusókn dræm. Við teljum okkur nær öll vera mótmælendatrúar, en höldum því alls ekki fram að það sé hin eina rétta trú, heldur sé sannleik að finna í mörgum trúarbrögðum.
Á sama tíma blasir við að ýmsar ytri aðstæður og veraldlegar hafa áhrif á trúarhita okkar; konur eru trúaðri en karlar. Fullorðið fólk er trúaðra en unga fólkið. Fátæka fólkið er trúaðra en ríka fólkið. Fólk sem á bágt er trúaðra en fólk sem lífið leikur við.
Þegar búið er að taka frá kirkjulegar athafnir á borð við skírnir, fermingar, giftingar og jarðarfarir þá eigum við ekki mörg erindi í kirkjur landsins. Könnunin leiðir í ljós að aðeins 6% þjóðarinnar sækir trúarlega samkomu einu sinni í viku eða oftar. Það þýðir að í tilviljanavöldum 17 manna hóp væri eina slíka manneskju að finna. Að öllum líkindum væri það fullorðin kona, tekjulágur öryrki. Síst af öllu væri það ungur og hraustur karlmaður með góðar tekjur.
En svo rifjaðar séu upp athyglisverðustu niðurstöður könnunarinnar: 64% segjast fara í kirkju einu sinni á ári, sjaldnar eða aldrei. 64% trúa á tilvist "einhvers konar anda eða lífskraft" en 21% trúa á persónulegan Guð. 9 af hverjum 10 segja að sannleik sé að finna í mörgum trúarbrögðum, frekar en að aðeins ein trú sé rétt.
Persónulegur Guð lítt þekkt hugtak
Sigurður Sigurðsson vígslubiskup í Skálholti tekur fram að lífsgildakönnunin sé þannig úr garði gerð að spurningarnar eru staðlaðar fyrir 58 lönd, sem verður til þess að þær eiga misjafnlega vel við hinar ólíku þjóðfélagsgerðir. Betra væri að hafa könnun sem væri sérstaklega samin fyrir íslendinga.
"En það sem vekur fyrst athygli í þessari könnun er hvað íslendingar virðast vera miklu trúaðri en aðrir Norðurlandamenn. Þessar tölur um kirkjusókn koma ekki á óvart, en þá verður að taka það fram að átt er við kirkjuferðir sem ekki tengjast skírn, fermingu, hjónavígslu eða útför. Fróðlegt væri að vita hver útkoman er með þessu með, því þetta eru að sjálfsögðu kirkjuferðir."
Sigurður segir að þegar tiltölulega fáir landsmanna tali um persónulegan Guð þá verði að hafa í huga að kirkjumenn nota sjaldan þetta hugtak. "Og þessu er gjarnan ruglað saman við það sem ákveðnir aðilar í trúarheiminum kalla persónulega trú. Og fulltrúi Gallups benti okkur sérstaklega á, að þeir sem tala um einhvers konar anda eða lífskraft gæti verið sama fólkið og vill nefna persónulegan Guð, en þarna þurfti að velja á milli. Ég hugsa að þeir sem trúa á einhvers konar anda og líka persónulega Guð sé stór hluti þjóðarinnar. Og umburðarlyndið gagnvart öðrum trúarbrögðum kemur mér alls ekki á óvart, því þetta er það sem við prestarnir kennum börnunum, að jafnvel þó við séum kristin þá neitum við því ekki að það sé ákveðinn sannleikur í öðrum trúarbrögðum. Ég tel því þetta merki um að okkur hafi tekist vel við að innræta fólki það að siðferðilegur boðskapur í öðrum trúarbrögðum snertir og fer ákaflega oft hlið við hlið siðferðilegum boðskap kristinnar trúar."
Gömul saga og ný
Áhrif aldurs og munur kynjanna á milli segir Sigurður aldagamlar staðreyndir í heiminum öllum og öllum trúarbrögðum. "Þetta með trúna og afkomuna er heldur ekkert nýtt. Meðan allt leikur í lyndi og fólk virðist hafa stjórn á örlögum sínum leitar það minna á hugann að leita sér hjálpar, hvort sem það er hjá öðru fólki eða sjálfu almættinu. Það er líka áminning til kirkjunnar að þetta skuli vera svona, áminning sem segir okkur að muna það sem kirkjufeðurnir héldu fram á fyrstu öldum kristninnar, að auður kirkjunnar er fólginn í því sem hún gerir fyrir þá sem minna mega sín eða hina fátæku," segir Sigurður.
Helga Soffía Konráðsdóttir sóknarprestur og formaður Prestafélags Íslands segir að ýmislegt í niðurstöðum lífsgildakönnunarinnar veki athygli hennar umfram annað.
"Til dæmis tengslin á milli efnahags og trúrækni. Það leiðir fyrst og fremst hugann að því hvað trúin er og hvernig hún birtist í raunverulegu lífi fólks. Þegar fýkur í flest skjól hjá manneskjunni, t.d. vegna bágs efnahags, þverrandi heilsu, slysa eða dauða, þá finnur manneskjan úrræðaleysi sitt og smæð. Þá leitar hún út fyrir hinn skiljanlega og áþreifanlega veruleika, til þess sem er æðra, ofar - til Guðs. Þegar allt leikur í lyndi, nóg af seðlum í buddunni, heilsan góð og heimurinn brosir við manni, er hætt við andvararleysi og jafnvel sjálfsupphafningu. Þetta er gömul saga og ný, manneskjan er söm við sig á öllum tímum," segir Helga Soffía.
Ýmis grundvallaratriði fjarlæg
Kristján Björnsson, sóknarprestur í Vestmannaeyjum, segir það til íhugunar fyrir kirkjuna að könnunin skuli á vissan hátt staðfesta eitt og annað sem áður hafi komið fram. "Það var sagt eftir trúarlífskönnun mikla sem unnin var af Pétri Péturssyni og Birni Björnssyni, að við hefðum aldeilis verk að vinna í kirkjunni hér, því við værum eiginlega for-kristnir - jarðvegurinn væri góður fyrir kristniboð. Ýmis grundvallaratriði kristinnar trúar virðast vera nokkuð fjarlæg meginþorra fólks samkvæmt þessu. Hugmyndir landsmanna virðast nokkuð fjarlægar um almættið. Við persónugerum ekki Guð okkar, eins og þó er reiknað með í kenningum kirkjunnar. Þó getur verið að fólk skilji ekki þessar spurningar fyllilega, svo sem hvað persónulegur Guð sé; margir sjá þá fyrir sér túlkanir vakningarsamtaka ýmissa sem tala um persónulega trú. Kannski er fólk að forðast að lenda í þeim flokki."
Kristján segist þannig verða var við hik á fólki þegar rætt er um upprisu Jesú Krists. "Þegar kemur að því að trúa því að hann hafi verið sonur Guðs þá hikar fólk svolítið og könnunin staðfestir á vissan hátt það sem áður hefur komið fram."
Kristján segist ekki sjá á kirkjusókn hjá sér að afkoma fólks spili mikið inní. "Mín reynsla er að fólk af öllu tagi leyti til kirkjunnar. Ég veit að kirkjusókn fer víða dvínandi og er mjög döpur í borginni. En hún eykst þegar út í fámennið er komið. Hér í Eyjum fer kirkjusókn vaxandi og er með því besta á landinu. Það gæti skýrst af því að fólk við sjávarsíðuna hefur þurft á persónulegum Guð að halda og hefur kynnst honum í gegnum bænina og lífið," segir Kristján.
Mótun áhrifaríkra manna
Vigfús Þór Árnason, sóknarprestur í Grafarvogskirkju, segir athyglisvert að efnahagsleg afkoma fólks skuli spila svona sterkt inn í trúarbrögðin. "Ætli við getum ekki verið sammála um að þegar allt gengur í haginn hjá fólki, það fær allt og getur leyft sér allt, þá gleymi það stundum staðreyndum lífsbaráttunnar. Með öðrum orðum að þegar allt gengur upp þá gleymi fólk oft Guði sínum - það er þekkt í gegnum aldirnar. Ég hef hins vegar aldrei fundið fyrir því að það vanti fólk, hvorki á Siglufirði, þar sem ég var í 13 ár né hér í Grafarvogi, þar sem ég er búinn að vera í bráðum 11 ár. Hér er kirkjusókn mjög mikil að mínu mati og milli 600 og 700 manns sem sóttu þrjár messur sl. sunnudag. En þetta er vissulega misjafnt."
Hvað með "andatrúna" og umburðarlyndið gagnvart öðrum trúarbrögðum? "Alveg frá aldamótum voru hér áhrifaríkir menn sem mótuðu svokallaða frjálslynda guðfræði, sem tengdist spíritisma. Þetta hefur einhvern veginn alltaf fylgt þjóðinni og haft þessi áhrif á hana alla öldina sem er að líða. Þessi mótun er þó nokkuð til staðar ennþá. Sú mótun hefur breyst hjá guðfræðingum og prestum, en það tekur lengri tíma að breyta þessu hjá þjóðinni. Íslendingar eru frjálslyndir og víðsýnir í skoðunum almennt og ég tel ekkert aðalatriði að fella dóma um önnur trúarbrögð. Sjálfum finnst mér að eftir því sem ég kynni mér meira önnur trúarbrögð þá kemst ég betur og betur að því hvað okkar kristna trú er best," segir Vigfús Þór.
Stórsigur spíritismans
Magnús H. Skarphéðinsson, formaður Sálarannsóknarfélags Reykjavíkur, segir það augljóst að spíritisminn hafi sigrað íslensku þjóðina en ekki Lútersk-Evangelíska ríkisrekna þjóðkirkjan. "Rannsóknir hafa sýnt að kirkjusókn minnkar stöðugt á sama tíma og bæði trúin á líf eftir dauðann og víðar og frjálslyndar guðshugmyndir ná sífellt sterkari fótfestu hér á landi. 1978 trúðu 77% landsmanna á líf eftir dauðann, en 1999 trúðu því 81%. Þetta er eina landið í hinum vestræna heimi þar sem trú á líf eftir dauðann er að aukast og er hún tvisvar eða þrisvar sinnum meiri en í því landi sem næst kemur í röðinni. Þetta þýðir að við erum algerlega sér á parti og að spíritisminn hefur gersigrað þjóðina, enda var hann settur fram af mjög merkilegum mönnum, Einari Kvaran og Haraldi Níelssyni, prófessor í guðfræði. Þetta er fyrst og fremst afrek þeirra að hafa sett þetta svona skilmerkilega fram."
Magnús segir aðra staðreynd málsins ekki síður merkilega. "Algyðistrú virðist vera búin að sigra þjóðina líka, þess efnis að drjúgur meirihluti þjóðarinnar trúir því að Guð sé kraftur eða framvinda, frekar en persónugert fyrirbæri. Ber þetta enn fremur vott um mikla víðsýni og frjálslyndi þjóðarinnar í þessum efnum. Því má ekki heldur gleyma að þetta er fyrst og fremst áfellisdómur yfir núverandi og fyrrverandi prestum og biskupum lútersku kirkjunnar hér á landi, að hafa klúðrað góðu sambandi þjóðkirkjunnar og spíritismans og hrókerað sjálfri sér og kristinni trú að mestu leyti út úr þjóðinni. Amen," segir Magnús.
Ákall um jafnrétti
Brynjólfur Þór Guðmundsson er félagi í Siðmennt og þar innan í Samfélagi trúlausra. "Mér finnst athyglisvert að Íslendingar skuli vera svo umburðarlyndir gagnvart öðrum trúarbrögðum að finna sannleiksgildi í þeim öllum, á sama tíma og við erum að halda uppi stjórnarskrárverndaðri ríkiskirkju, sem ekki má hrófla við. Mig langar að túlka þetta sem ákall um að öll trúfélög og félög trúlausra eigi öll að sitja við sama borð, frekar en að stjórnvöld stýri trúarlífi landsmanna."
Sýnist honum að samhljómur sé milli hugmynda þjóðarinnar og boðskaps þjóðkirkjunnar? "Þjóðkirkjan má eiga það að hún heldur ekki uppi miklu trúboði. Enda hefur mér alltaf fundist að fólkið í þjóðkirkjunni og fólkið sem starfar fyrir hana eigi erfitt með að útskýra akkúrat hvað þjóðkirkjan sé að boða. Þá vaknar upp spurningin; ef þjóðkirkjan er ekki að boða trú, hvers vegna á þá að halda henni uppi af almannafé," segir Brynjólfur Þór. Upphaf síðu.
fþg
