Vandamál blaðamanna 4 

Siða- og vinnureglur 

10.12.06. Fyrir utan hefðir og starfsvenjur eru það einkum siðareglur blaðamanna og innanhúsareglur einstakra fjölmiðla sem hafa átt að stýra vinnubrögðum blaða- og fréttamanna; vera þeim rammi og hvatning/hemill. Við höfum búið við siðareglurnar nokkuð lengi og lítt breyttar og framundir síðustu ár lítt umdeildar. Vinnureglur fjölmiðla er nýrra fyrirbæri og enn að taka á sig mynd (siðaskrá DV, dagblaðs, olli sprengingu sem enn hvín og fréttastofa Stöðvar 2 og Morgunblaðið hafa haft nýjar innanhúsareglur í smíðum).  

Ég hef skoðað siða- og innanhúsareglur íslenskra fjölmiðla og víst er að þær eru yfirleitt mjög almennar og lúta frekar að því sem ekki megi gera en því sem eigi að gera. Hinar almennu reglur fela þannig í sér afar takmarkaða hvatningu til gagnrýninnar greiningar á þjóðmálum. Þannig er þar ekki hávær tilvísun til þess að blaðamenn eigi, sbr. atriði sem Howard Gardner og félagar nefna, að upplýsa almenning, að ljá hinum raddlausu rödd - veita lítilmagnanum völd, að styðja við og auka veg lýðræðisins og að ýta beint eða óbeint undir samfélagsbreytingar.  

Siðareglur Blaðamannafélags Íslands fela í sér mjög almenna og um leið takmarkaða forskrift að góðum faglegum vinnubrögðum. Áherslan er lögð á virðingu, álit og hagsmuni stéttarinnar, persónulega ábyrgð blaða- og fréttamanna, trúnað við heimildamenn, vandvirkni, heiðarleika og tillitsemi. Siða- og innanhúsareglur erlendra stórfjölmiðla leggja yfirleitt meiri skyldur og ábyrgð á herðar blaða- og fréttamanna en hér hefur tíðkast, einkum fjölmiðlar vestan hafs. Ég nefni t.d. siðaskrá Society of Professional Journalists. SPJ leggur áherslu á svipuð grunnhugtök og BÍ en nefna má blákaldar skyldur hjá SPJ sem BÍ heldur ekki uppi; SPJ segir blaða- og fréttamönnum „ljá hinum raddlausu rödd“ og að fræða og hvetja almenning til fjölmiðlaumræðu. Þá má nefna siðareglur ritstjórnar Associated Press (AP), sem hvetja blaða- og fréttamenn til að vera varðhundar almannahagsmuna, ástunda uppbyggilega gagnrýni á öllum sviðum, að koma upp um rangindi, tvöfeldni og misnotkun á hverskyns valdi og blaða- og fréttamenn eru hvattir til þess að taka þátt í mótun og þróun samfélagsins, svo fremi sem það leiðir ekki til hagsmunaárekstra. 

Auk siðareglna BÍ hafa flestir stærri fjölmiðla á Íslandi sett sér sérstakar siða- eða innanhúsareglur, en þær ganga yfirleitt ekki lengra en siðareglur BÍ hvað ofangreint varðar. Þó hafði hin umdeilda og yfirgefna siðaskrá DV sérstöðu og fréttastofa Stöðvar 2/NFS var eina ritstjórnin sem nefndi „aðhald að stjórnvöldum” í sínum sérreglum. 

Þegar ég gerði könnun mína meðal 100 reyndra blaða- og fréttamanna á Íslandi fór ekki hjá því að þá yfirstandandi umræða um siðareglur og vinnubrögð DV hefðu áhrif á umræðuna og áreiðanlega svörin við spurningu minni um hvort siðareglur og siðanefndaúrskurðir hefðu haft áhrif á þróun faglegra vinnubragða.  

Svörin í könnuninni endurspegla vel hversu umdeildar siðareglurnar eru og/eða hversu skammt þær virðast ná sem faglegt aðhald. Um 40% segja þróun siðanefndarúrskurða hafi haft áhrif á þróun faglegra vinnubragða stéttarinnar, en þriðjungur aðspurðra taldi að svo hefði ekki verið. Fjórðungur var tvístígandi.  

Áhrif siðareglna og siðanefndarúrskurða.

Hefur þróun siðanefndarúrskurða haft áhrif á þróun faglegra vinnubragða stéttarinnar?

 Þessar niðurstöður mega teljast óvæntar, ef gengið er út frá því að siðareglurnar og úrskurðarnefndin eigi einmitt að vera blaða- og fréttamönnum virkt aðhald og að stéttin eigi að taka mið af úrskurðum og laga vinnubrögð sín að þeim. Með öðrum orðum hefði mátt vænta mun jákvæðari svara. Ég ætla að taka nokkur dæmi úr rökstuðningi svarenda til að leiða í ljós hvað býr að baki. 

Fyrst fáeinir hinna jákvæðu:

 - „Siðanefnd er merkasta stofnun Blaðamannafélagsins og hefur frá upphafi unnið mjög gott starf og þarft. Ég hygg að blaðamennskan hafi batnað í kjölfar siðanefndardóma vegna þess, að siðanefndin hefur fylgt betur tímanum og fallist á breyttar áherslur og útvíkkun ‚landhelgi‘ hins leyfilega í blaðamennsku en almenningur“.

 - „Úrskurðir hafa í það minnsta mikil áhrif á hvar normið liggur varðandi hvað má og hvað ekki. Siðanefndin hefur þannig mótað línuna nokkuð varðandi hvað er boðlegt (og um leið faglegt) og hvað ekki“.

 - „Ætla mætti út af öllum þeim hremmingum og álitamálum, sem hafa verið uppi, að þessir úrskurðir hafi ekki haft nein áhrif... (en) vitneskja blaðamanna um tilvist þessara úrskurða, þótt þeir séu umdeilanlegir, hafi einhver áhrif og að blaðamennskan hefði lent í enn meiri hremmingum ef þeirra hefði ekki notið við“.

 - „Siðareglur og siðanefndarúrskurðir eru haldreipi við ákvarðanatöku í erfiðum viðfangsefnum á fjölmiðlum“.

 Skoðum síðan umkvörtunarefni nokkurra hinna neikvæðu og tvístígandi:

 - „Siðanefndarúrskurðir, rökstuðningur þeirra og vinnubrögð nefndarinnar, hafa í reynd stundum vakið upp fleiri spurningar en þeir svara um álitaefni sem varða fagleg vinnubrögð í fréttamennsku, en...  hlutverk siðanefndar er þýðingarmikið og mikilvægt að vanda vinnubrögðin í nefndinni og hvernig valið í nefndina ef hún á að veita það marktæka aðhald sem henni ber í fjölmiðlasamfélaginu“.

 - „Þeir sem fá á sig „dóm“ nefndarinnar mótmæla gjarnan úrskurðinum opinberlega... Auðvitað hafa sumir dómar nefndarinnar gegnum tíðina verið dálítið á eftir þróuninni, ef svo má segja, enda eru siðanefndir í eðli sínu íhaldssamar... en engu að síður er þetta sá vettvangur sem blaðamenn hafa komið sér saman um að hafa til þess  að gefa almenningi tækifæri til að leita réttar síns gagnvart blaðamönnum sem fara offari í umfjöllun um einstaklinga. Og þá ber félagsmönnum í Blaðamannafélaginu að sjálfsögðu að taka tillit til úrskurða nefndarinnar“.

 - „Siðanefndin er orðin hálf máttlaust apparat sem oft er ekki í takt við sína forskrift“.

 - „Blaða- og fréttamenn upp til hópa líta á siðanefnd og úrskurði hennar sem óæskilega breytu sem lítið eða ekkert mark er takandi á... Það fellur varla sá úrskurður að ekki sé svo og svo stór hópur blaðamanna gersamlega á öndverðum meiði“.

 - „Ég hef það á tilfinningunni að siðanefndin hafi verið að veikjast allverulega, eða öllu heldur virðing fyrir henni og úrskurðum sem frá henni koma. Markviss hunsun á þeim af hálfu einstakra fjölmiðla hefur stuðlað að þessu. Eins hefur mér virst sem að siðanefndin hafi verið um of rígundin í klafa rétthugsunar sem hafi að einhverju marki runnið sitt skeið á enda“.

 - „Siðanefnd blaðamanna er dautt áhald og ómerkt og starf hennar kemur vinnubrögðum eða vinnuumhverfi blaðamanna ekkert við“.

 - „Siðanefndin hefur aldrei verið með putta á púlsi fréttamennskunnar og þyrfti að vera allt öðruvísi“. 

Með fyrirvara um nánari sundurgreiningu úrtaksins virðist ekki vera sterk fylgni á milli neikvæðrar afstöðu í garð siðanefndarinnar og þess, á hvaða fjölmiðli menn starfa. Þó má heita að fram komi vísbending um að neikvæðnin sé einna mest að finna hjá blaða- og fréttamönnum fjölmiðla 365 og að mesta tiltrúin á gildi og tilgang siðanefndarinnar sé að finna hjá blaða- og fréttamönnum prentmiðla annarra en 365.  

Það er ekki hægt að segja að almennt telji reyndir blaða- og fréttamenn að siðanefnd og siðareglur BÍ hafi reynst öflug tæki til að þróa fagleg vinnubrögð – sú lína að úrskurðir siðanefndar hafi aðhaldsáhrif fær ekki góðan stuðning. Til þess eru efasemdirnar of miklar.