Fljúgandi Virki

Hit Counter

Greinar eftir Árna Alfreðsson um flugslysið í Eyjafjallajökli

Stormasamt flug úr Morgunblaðinu Sunnudaginn 16. júní, 1996 - Sunnudagsgrein lesa grein

Vegur að Virkinu úr Morgunblaðinu Sunnudaginn 3. mars, 1996 - Sunnudagsgrein lesa grein

fleiri greinar eru í vinnslu og koma innan skamms!

Sunnudaginn 3. mars, 1996 - Sunnudagsgrein

Vegur að Virkinu

Í smalamennsku haustið 1990 fann einn leitarmanna álbút úr flugvél, innst í gili við rætur Eyjafjallajökuls. Viku síðar var smalinn kominn upp á glerhálan og sprunginn Jökulinn ofan við gilið, þar sem hann læddist einsamall um á ullarsokkum með broddstaf sér til stuðnings. Fyrir einskæra rælni fann hann heillegan hluta af vængenda með áletrun. Áletrunin gaf til kynna að hér væri á ferðinni brak úr bandarískri sprengjuflugvél af gerðinni B-17G, eða "fljúgandi virki" eins og þessar frægustu vígvélar stríðsins voru kallaðar.

Samkvæmt gamalli frásögn þarna úr sveitinni mun vélin hafa brotlent ofarlega í norðanverðum Jöklinum laugardaginn 16. september 1944. Fyrir einhvers konar tilviljun lifði hin 10 manna áhöfn hins "fljúgandi virkis" óhappið af, komst niður af Jökli og til byggða náðu allir að lokum.

Af ýmsum ástæðum hefur bæði flugslysið sjálft og sér í lagi atburðir því tengdir legið í þagnargildi í rúma hálfa öld. Þessi fundur smalans Árna Alfreðssonar varð til þess að vekja hjá honum áhuga á að safna þessari merku sögu saman. Það var þó ekki fyrr en í haust, 52 árum eftir að þessir atburðir áttu sér stað, að smalinn byrjaði fyrir alvöru að ræða við þá sem þarna höfðu komið nærri. Í fyrstu voru hinir gömlu menn tregir til, en fljótlega fór að liðkast um málbeinið á þeim. Honum til furðu voru hinir gömlu kappar flestir stálminnugir á það sem gerst hafði. Meðal annars var gerður út leiðangur á Jökulinn til að rifja söguna betur upp og finna staðinn þar sem vélin hafði brotlent, og slóst Ragnar Axelsson þá í för með Árna og félögum. En það var eins og Jökullinn hefði eitthvað að fela.

Ekki varð þverfótað fyrir gapandi jökulgjám á leið sem hingað til hefur verið sprungulaus. Gömlu brýnin létu þó slíkt ekki aftra sér og örkuðu upp Jökulinn á sömu slóðir og rúmri hálfri öld áður. Þegar skammt var eftir að slysstaðnum sjálfum var "vegurinn að Virkinu" orðinn alveg ófær, svo ekki varð lengra komist. Það verður að teljast stórmerki, rétt eins og áhöfnin komst af, að það tókst að tína brot sögunnar saman eins vel og raun ber vitni. Hér birtist hún eins og þeir sem hana upplifðu, lýstu atburðum.

ÞAÐ ER liðið langt á kvöld,

og flestir gengnir til náða

að bænum Djúpadal við

bakka Eystri-Rangár. Úti

næðir í köldum útsynningnum, enda langt liðið á

septembermánuð árið 1944. Alex bóndi er þó enn á fótum. Hann þarf að huga að kú sem er komin að burði. Á leið í fjósið verður hann var við eitthvað einkennilegt svo hann staldrar við. Skær ljósbjarmi kemur langt að úr austri. Það sem honum finnst þó undarlegast við þetta allt eru upptök ljósbjarmanna, sem núna eru orðnir tveir. Svo virðist sem þeir komi ofarlega úr Eyjafjallajökli.

Rétt við bæinn, á tanga þar sem áin liðast hljóðlega framhjá, standa herbúðir með litlum varðturni. Alex, sem er óopinber túlkur setuliðsins, fer og segir þeim sem er á vakt í turninum frá því sem hann hefur orðið var. Undirtektir varðmannsins, sem virðist upptekin af öðru en að gæta búðanna, eru dræmar og vill hann lítið hlusta á frásögn Alex, sem lætur þar við sitja.

Þarnæsta morgun er sú frétt komin á kreik á staðnum, sem reyndar ber það virðulega nafn "Camp Oddi", að fundin sé flugvél sem mikil leit hafi verið gerð að. Skömmu síðar fær Alex boð frá yfirmönnum herliðsins, að hann eigi að fara inn í Fljótshlíð ásamt þremur Bandaríkjamönnum og taka þar á móti mönnum úr flugvél sem farist hafi á Eyjafjallajökli.

Farartækinu, sem er herbíll af Weapon gerð, með palli og blæju er hvergi hlíft á leið inn Hlíðina enda virðist liggja mikið á. Þó vegslóðinn endi við Múlakot er ekið áfram út á aurinn og alla leið inn að Fljótsdal, innsta bæ í Hlíðinni. Það sem gerir þetta mögulegt er að Þverá liggur langt frá brekkurótum, út á miðjum aur. Á bænum bíður Jón bóndi Úlfarsson, tilbúinn með fjóra hesta. Hann hefur orðið manna var "milli vatna" langt í suðri og fylgst með þeim í forláta kíki sem hann á. Það verður úr að þeir Alex fari ríðandi á móti þeim. Fljótið (Markarfljót) liggur dreift í mörgum ströngum álum þó mesta vatnið sé óvenju sunnarlega. Á leiðinni hefur Jón á orði að hann hafi séð ljósagang á Jöklinum einhverjum kvöldum fyrr. Þeir eru komnir langleiðina suður að Merkurnesi, móts við Grýtugilin, þegar þeir þurfa að ríða þrjá stóra ála. Á bakkanum hinum megin bíða mennirnir, í kalsaveðri og blota. Þeir eru í einhverskonar beltum og hafa bundið sig þétt saman til að hafa stuðning hver af öðrum í vatninu. Þeir eru fjórir að tölu og augsýnilega mjög þrekaðir. Allir hafa þeir skammbyssur í slíðrum utan á sér. Það leynir sér ekki að þeir eru mjög fótsárir en að öðru leyti sést lítið á þeim. Alex spyr hvort þeir séu þarna allir. Því er svarað játandi, "þeir séu bara fjórir á ferð".

Til stendur að láta þá sitja hestana að bænum en svo máttfarnir eru þeir að það verður að styðja við þá því annars tolla þeir ekki á baki. Þannig eru þeir ferjaðir með miklu erfiði að Fljótsdal.

Inni í bæ hjálpar Alex til við að færa þá úr háum uppreimuðum skónum. Það er engu líkara en skórnir séu grónir við lappirnar á þeim, svo illa gengur að ná þeim af. Þeir eru nánast skinnlausir til fótanna eftir að verkinu líkur. Eftir stuttan stans þarna á bænum er haldið af stað til baka. Alex fer afturá pallinn ásamt þremur úr áhöfninni. Engin sæti eru þarna, en dýnur á pallgólfinu gera vistina bærilegri . Sá úr áhöfninni sem mest er miður sín er hafður frammí hjá hinum. Það er skollið á myrkur þegar komið er í "kampinn" eftir erfiðan dag.

En ýmislegt hafði gerst að

Fljótsdal deginum áður, mánudaginn 18. september. Upp

undir klettabelti rétt ofan við bæinn er Anna-Veiga, þá 6 ára, að leik við yngri systur sínar. Foreldrar hennar, Sæmundur Úlfarsson (bróðir Jóns) býr í "vestari bænum" að Fljótsdal ásamt konu sinni Guðlaugu Einarsdóttur. Fljótsdalur er innsti bær, og einskis að vænta innan úr óbyggðum, nema kannski útilegumanna eða æðri vera. Skyndilega blasir furðuleg mynd við litlu stelpunni. Hún sér til manna langt inná aurum, þaðan sem enginn átti að koma. Þeir eru þétt saman, og eru að vaða einhverja ála en í vatninu sjást þeir miklu betur en á dökkum aurnum. Guðlaug tekur eftir þessum undarlegu mönnum þegar þeir eru á móts við Fellstána, sem gengur suður úr Þórólfsfellinu. Í fyrstu vekur þetta undrun sem síðan breytist í ótta. Hún rekur krakkana inn í bæ og lokar vel að sér. Þegar hið ókunna lið nálgast bæina meir er farið ríðandi á móti þeim. Jón sem eitthvað kunni fyrir sér í ensku hefur getað áttað sig á að hér voru á ferðinni menn sem ekki þurfti að óttast en þurftu á hjálp að halda eftir að hafa þvælst yfir Fljótið. Hann fer með mennina, sem eru 6 að tölu, inn í bæ til sín (austurbæinn) þar sem þeir fá aðhlynningu og gista um nóttina.

Útiljósið að Fljótsdal hafði verið nokkurs konar bjargvættur áhafnarinnar, en það höfðu þeir séð úr flakinu ofan af Jökli. Fóstursonur Jóns, Auðunn R. Guðmundsson, þá 8 ára, man vel eftir mönnunum í stofunni, þar sem þeir fengu að vera. Hann var bæði hræddur og feiminn við þessa skrýtnu menn sem töluðu framandi tungu. Það aftraði honum þó ekki frá því að gægjast af og til inn í stofuna. Áhöfnin gaukaði þá að honum brjóstsykri og einhverju kjötmeti, líklega skinku, sem hann kunni mjög vel að meta.

Daginn eftir fylgdi Sæmundur áhöfninni "út brekkur" og út að Múlakoti, um 8 km leið. Þar gátu komist í síma og haft samband við umheiminn. Þangað voru þeir síðan sóttir á hertrukk, en með honum hurfu þeir aftur út í hinn stóra heim.

(Hér lýkur þeim hluta sögunnar sem gerist norðan Markarfljóts og þætti þeirra sem þar voru nefndir.)

Nú víkur sögunni að bænum

Stórumörk undir Eyjafjöllum.

Þetta er nokkru síðar en að

fyrrnefndir atburðir eiga sér stað. Þar á bæjum höfðu menn tekið eftir óvanalegri flugumferð yfir Jöklinum, en að öðru leyti gefið því lítinn gaum. Einhverjar spurnir höfðu menn af því sem gerst hafði að Fljótsdal, auk þess að hernaðaryfirvöld höfðu látið þau boð ganga út um sveitir, að strangt bann lægi við því að fara að flaki vélarinnar.

Upp á hlað hjá hreppstjóranum, Sæmundi Einarssyni, eru komnir bandarískir hermenn ásamt túlki. Þá vantar staðkunnuga menn til að fylgja leiðangri að flaki vélarinnar. Þeir draga upp loftmyndir af flugvélinni þar sem hún liggur, til að hægt sé að átta sig á hvar í Jöklinum hún sé. Tveimur eða þremur dögum síðar, 30. september, eru leiðangursmenn mættir. Þetta er 6 manna vel útbúinn hópur. Þeir eru með mikinn farangur, eins og til standi að dvelja í einhvern tíma á Jöklinum. Í farteskinu eru m.a. stórir bakpokar, dúnsvefnpokar og skóflur. Tveir stórir álsleðar, sem taka má sundur og skipta má niður á fjóra hesta vekur athygli heimamanna. Farið er ríðandi upp með Bæjargilinu og hin venjulega leið upp að Jökli, í kverkinni norðan í Dagmálafjalli og sunnan Illagils. Með leiðangrinum eru í för Guðmundur Sæmundsson frá Stórumörk, Guðjón Ólafsson í Syðstumörk og Jón Kjartansson í Eyvindarholti.

Jón, sem er menntaskólastrákur og kann ensku ágætlega, er túlkur leiðangursins. Í þau skipti sem stoppað er til að hvílast lætur foringinn, sem Gumma skilst að sé af þýskum ættum, þá skoða ljósmyndirnar af flaki vélarinnar svo þeir átti sig sem best á staðsetningu hennar.

Þegar komið er að jökulrönd verður úr að Jón bíði hjá hestunum, en hinir fari upp. Jón hafði fengið höfuðverk en mígreni hafði hrjáð hann eitthvað á þessum tíma. Sleðunum er smellt saman og lagt af stað. Gummi og Guðjón skiptast á að draga annan sleðann sem er fisléttur í drætti og stöðugur enda lágt byggður. Guðjóni finnst tilhneiging hjá leiðangursstjóranum að stefna beint á Goðastein í stað þess að stefna austar í átt að Skerjunum. Þeir eru komnir hátt í Jökulinn þegar léttri hrímþoku tekur að bregða yfir Steininn og efstu brúnir. Leiðangurinn stoppar og á meðan er rýnt uppí þokuna. Þarna verður löng og leiðinleg bið. Þeir sem eru eitthvað loðnir fyrir, byrja að hríma og verða hlægilegir ásýndum. En þeim Gumma og Guðjóni ekki hlátur í hug. Þeir vita vel að þeir eru komnir allt of hátt í Jökulinn auk þess sem leiðin að vélinni liggur austur á bóginn.

Þeir fá á tilfinninguna að ekki sé allt með felldu og gerast mjög tortryggnir. Ekki bætir úr skák að þeir ná engu sambandi við aðra leiðangursmenn. Þeir hvorki skilja né tala orð í ensku og allar tilraunir til tjáskipta enda í tómu rugli. Þeir komast að þeirri niðurstöðu að leiðangursstjórinn sé líklegast orðinn kolruglaður hvað varðar stefnu og staðsetningu eða hann sé á leið eitthvað annað en að vélinni.

Þeir sjá engan tilgang í veru sinni þarna enda hafa þeir ekkert með leiðarvalið að gera. Þeir ákveða því að yfirgefa leiðangurinn. Eftir nokkur skref eru þeir þó stöðvaðir af vopnuðum leiðangursmönnum. Foringinn byrstir sig af þvílíkri bræði að þeim stendur engan veginn á sama. Þeir eru því tilneyddir að fylgja hinum eins og hálfgerðir fangar. Aftur léttir til og haldið er enn ofar. Skyndilega sekkur Guðjón upp að mitti. Honum er mjög brugðið en sprungan er sem betur fer mjó, svo hann getur stutt sig með höndunum á sprungubarmana. Það er ljóst að ótraustur haustsnjór hylur varasamar sprungur. Þeir Gummi binda vað á milli sín til öryggis og þannig er haldið áfram. sem verður á vegi þeirra. Aftur bregður hrímþokunni yfir og við tekur bið sem ætlar engan endi að taka. Loks kemur að því að þolinmæði þeirra þrýtur. Þeir ákveða að leggja af stað með sleðann í þá átt sem flugvélin er, í þeirri von að hinir átti sig og fylgi á eftir. En eftir nokkur skref er þeim aftur brugðið, því í annað sinn eru þeir stöðvaðir með djöfulgangi og látum, og ekki laust við að þeim sé farið að lítast illa á blikuna. Skömmu síðar gefur foringinn skipun um að leiðangurinn haldi til baka. Það er ekki heil brú í nokkru sem hann gerir og ekki er að sjá neinn tilgang með öllu þessu umstangi.

Gummi er með flugvélina á heil

anum og er langt því frá sáttur við að hafa ekki komist í

hana. Hann hugsar mikið um þetta og eitt kvöld, viku eftir hinn misheppnaða leiðangur, færir hann þetta í tal við bræður sína, Berg og Valla. Allt fer þetta mjög leynt. Þeir, sjálfir hreppstjórasynirnir, eru vel meðvitaðir um að strangt bann liggur við að nálgast vélina og ströng viðurlög. Snemma næsta morgun fara þeir ríðandi inn Merkurnesið inn að Nesrétt. Það er hið besta haustveður, bæði stillt og bjart. Þeir skilja hestana eftir í réttinni og fara upp hrygginn sem liggur milli Grýtugiljanna. Þetta er ein fárra leiða sem eru færar upp á Litlheiðina. Þegar upp á brúnina kemur taka við hólar og jökulsorfnar klappir. Þeir stefna á Skerin og fara hratt yfir enda ákafinn mikill. Þeir eru léttklæddir og eini farangurinn er einhver snærishönk til að bjarga sér, á sprungnum jökli. Þeir fara upp á stóra klöpp en hátt er fram af henni hinum megin. Ákafinn í Guðmundi er það mikill að hann lætur sig vaða fram af. Hinum lýst ekki vel á þetta og Bergi verður að orði; "Við skulum heldur taka krókinn, Valli."

Þeim miðar vel áfram en allt í einu staldra þeir við og leggja við hlustir. Þeir heyra nið sem veldur fyrst undrun en síðan ótta. Þeim er litið í austur. Þrjár stórar flugvélar koma í lágflugi og stefna yfir þá. Þeir fleygja sér niður og liggja grafkyrrir og stífir af hræðslu. Vélarnar fljúga lágt og taka samsíða sveig utan í Jöklinum. Það eru engin orð til að lýsa þeirri hræðslu og spennu sem þessu fylgir. Í fyrstu liggja þeir lamaðir af hræðslu en skríða svo áfram í betra skjól. Sem betur fer eru þeir klæddir einhverjum sauðalitum, sem eru samlitir umhverfinu og sjást því illa. Þeir eru nokkuð sammála að ef til þeirra sjáist verði skotið á þá. Eftir nokkurt rifrildi milli bræðranna verður úr að storka örlögunum. Ákafinn er núna orðinn óttanum yfirsterkari, svo að áfram er haldið. Þeir hlaupa eins hratt og þeir komast til að komast sem lengst og í öruggt skjól bak við einhvern hólinn áður en vélarnar koma aftur. Geðshræringin og spennan veldur því að þreytan hverfur, vegalendir styttast og tímaskynið brenglast. Þeir þjóta upp í móti og finna hvorki þreytu né sársauka. Eitthvað sjá þeir glitta í vélina á leiðinni upp, en það er enginn tími til að athuga það nánar.

Vélarnar sveima rangsælis kringum Jökulinn. Í hvert skipti sem þær hverfa er hlaupið eins hratt og hægt er í skjól. Þeir bræður leita vestan megin í Skerin, sem er ávalur gjallhryggur sem liggur langt upp í Jökulinn. Þar má því leynast í hvert skipti sem eftirlitsvélarnar fljúga yfir. Í svona 5-6 hollum eru þeir komnir í var bak við eitt efsta Skerið, í um 1400 m hæð.

Núna er ekki lengur hægt að skýla sér bak við kletta og hóla því við tekur ber Jökullinn. Guðmundi finnst hið langþráða takmark svo stutt undan að ómögulegt sé að snúa við. Meðan deilt er um hvað gera skuli fljúga eftirlitsvélarnar þrjár aftur yfir. Þeim til furðu og léttis taka vélarnar stefnuna beint í vestur í stað þess að hringsóla kringum Jökulinn. Nú er lag. Þeir komast að þeirri niðurstöðu að líklegast séu þær að ná í eldsneyti. Þeir hafi því nægan tíma til að komast í skjól af flakinu. Þeir láta slag standa og æða því beint út á Jökulinn í þeirri von að vélarnar snúi ekki strax aftur.

Færið er gott, þó eilítil föl liggi á harðfenninu. Þarna er tiltölulega slétt og lítið sprungið að sjá, þó að líkindum sé það harður haustsnjórinn sem hylur annars kolsprunginn Jökulinn þarna undir. Eftir skamma stund liggur leiðin upp á jökulhrygg eða hæð sem gengur norður úr hájöklinum. Þá blasir flakið við þeim þar sem það stendur í einhvers konar hvilft, með framendann skáhallt á móti þeim. Þeir flýta sér í skjól undir hægri vænginn sem skagar út í loftið og þar kasta þeir mæðinni. Þeir eru loks staddir í hinu forboðna "fljúgandi virki".

Vélin liggur skáhallt upp í Jökulinn með framendann að miklu leyti á kafi í snjó sem þarna hefur safnast saman. Svo virðist sem hún hafi stöðvast á nefi og vængjum í skaflinum. Það litla sem sést í framendann virðist hafa krumpast eitthvað saman. Að öðru leyti er ekki að sjá skemmdir á henni. Valla finnst áberandi hvað stélið er stórt og einhver kúla út úr því vekur hjá honum sérstaka athygli. Hún hallar eitthvað á vinstri hliðina þannig að hægri vængurinn stendur talsvert upp í loftið svo vel má fara þarna undir. Snjór nær þó að hreyflunum að framanverðu svo þarna er ákjósanlegt skjól. Þarna hefur verið einhverskonar "bæli" áhafnarinnar. Snjórinn þarna er allur troðinn niður, leifar af dósamat, sót og brunaleifar af einhverju tagi, fatapjötlur og eitthvað fleira. A.m.k. virðist sem menn hafi hafst þarna við í einhverja daga. Einnig er eitthvað rautt eins og blóðslettur hér og hvar á snjónum. Þetta finnst þeim benda til að einhver hafi orðið fyrir hnjaski í lendingunni. Vel má sjá í hægra hjól vélarinnar sem stendur töluvert niður úr innri hreyflinum..

Vélin hefur komið niður á hreint ótrúlegum stað. Hún hefur rétt sloppið við að lenda á skeri sem er rétt austan við hana. Þar innan (austan) við snarhallar niður í kolsprunginn Skriðjökulinn (Gígjökulinn). Ofan við eru fleiri klettar og sker og brattari jökull en neðar er Jökullinn úfinn og ósléttur. Það er því í raun ótrúlegt að vélin skuli vera í heilu líki.

Að neðanverðu er hvergi leið inn í vélina svo þeir fara upp fyrir hana. Vinstri vængurinn er á kafi í snjó svo hvorki sjást hreyflar né skrúfur. Bergur tekur eftir furðulegri kúlu, sem kemur upp úr vélinni framanverðri. Þetta er að líkum skotturninn sem þarna stendur uppúr snjónum. Þeir komast auðveldlega upp á vænginn þar sem hann er auður alveg upp við búkinn. Á búknum er gat eða rifa, sem virðist gerð af mannavöldum. Í rifuna, hefur verið troðið svefnpoka svo ekki komist snjór inn í vélina. Ekki finnst Gumma ólíklegt að þarna hafi áhöfnin brotist út.

Þeir troðast inn í vélina og litast um. Frekar tómlegt finnst þeim þarna, enda væntanlega vonast eftir miklu góssi. Enginn snjór er þarna inni og engar skemmdir að sjá á vélinni. Þarna er stór talstöð og heyrnartól og borð með fleiru. Skilrúm, með hurð, er þarna, en þar fyrir framan er allt á kafi í snjó. Þarna ægir saman hinu ýmsa dóti sem bersýnilega tilheyrir áhafnarmeðlimum. Dúnsvefnpokar, dúnbuxur, gallar, skyrtur, dósamatur og sitthvað fleira sem komið gat að gagni. Belti með skotum ganga eftir vélinni endilangri en hægt er að komast um allan afturhluta vélarinnar. Persónulegum smámunum mannanna gefa þeir lítinn gaum. Bergur hefur mestan áhuga á stóru talstöðinni. Hana vill hann taka með en honum til gremju telja hinir hana alltof þunga til að rogast með niður. Skammbyssa með hleðslum finnst í draslinu sem Gummi verður heillaður af. Valli þvertekur fyrir að hún sé tekin með og telur að dauðarefsing liggi við að hirða hana, verði þeir á annað borð gripnir. Þess í stað eru teknir hlutir sem valda minni árekstrum, t.a.m. rakstursgræjur, heyrnar- og taltæki úr "intercom-kerfinu", en slík tæki notaði áhöfnin til að talast við sín á milli. Þeir taka hver sinn svefnpokann og troða dótinu í. Bergur tekur stóru heyrnartækin af talstöðinni í sárabætur fyrir sjálfa stöðina. Gummi finnur vatteraðan galla, auk þess sem eitthvað af skyrtum hverfur ofan í pokana. Hræðslan við að flugvélarnar komi aftur er mikil og því var staldrað stutt við. Það líður því ekki á löngu áður en þeir eru lagðir af stað niður jökulinn með svefnpokana í eftirdragi.

En þeir bræður voru ekki þeir

einu sem komist höfðu að flakinu. 27. september, næstum

hálfum mánuði fyrr, hafði Jón Kjartansson í Eyvindarholti farið á Jökulinn upp hjá Dagmálafjalli, ásamt nokkrum Bandaríkjamönnum. Hann komst þá ásamt foringja þess hóps og undirmanni hans að flakinu. Mikið hafði fennt að vélinni því ekkert sást af henni nema aftari hlutinn. Foringinn hjó sér leið með ísöxi að vélinni og inn um búkinn að aftanverðu, þar sem þeir tróðu sér inn. Það sem tekið var úr vélinni voru aðallega persónulegir munir áhafnarinnar.

Svo virðist vera að Jóni hafi verið sagt að hafa ekki hátt um ferðina og hvað hann sá, því grannar hans á næstu bæjum virðast lítið hafa vitað um þetta sérstæða ferðalag. A.m.k. vissu ferðafélagar hans í björgunarleiðangrinum 30. september, ekki að Jón hefði verið búinn að fara í vélina tveimur dögum áður.

Mánudaginn 18. september 1944 urðu fjallmenn sem smöluðu Steinsholtið fyrir því, eins og svo oft áður, að missa féð fram í Merkurnes. Þá var venjan að fara með það strax fram að Stórumörk. Þegar þeir eru staddir í Jökultungunum heyrast byssuhvellir í berginu fyrir ofan þá. Varð þeim hverft við og hleyptu þá hestunum og komu sér í burtu sem fyrst. Án efa hefur þetta verið áhöfn vélarinnar á leið niður bergið að gera vart við sig. Væntanlega hefur hún orðið fyrir vonbrigðum með viðbrögð þessara íslensku "bjargvætta". Tveimur vikum síðar er Guðjón í Syðstumörk einn þeirra sem fer í "aðra leit" inn á afrétt. Á leiðinni inneftir finnast í Jökultungunum leifar af fallhlífum sem bundnar höfðu verið saman. Líklega hefur áhöfn vélarinnar notað þær sem líflínu á leið niður sprunginn Jökulinn og síðan til stuðnings niður bergið í Smjörgiljunum, en illfarið er niður af brúninni, sem í þá daga var jökullaus.

Ekki fór á milli mála að vélin var mjög vel vöktuð. Við það vöknuðu ýmsar getgátur og sögusagnir um að hún hefði mjög dýrmætan farm að geyma. Hvað sem því líður hvarf hin dularfulla flugvél fljótlega um haustið, með leyndarmálin í Jökulinn þar sem hann geymir þau enn.

Þó svo að Jökullinn hafi enn ekki skilað sínu, eins og máltækið gerir ráð fyrir, hefur ýmislegt "rekið á fjörur" smalans í leit hans að liðnum atburðum. Það varpar nýju ljósi á leyndardóma vélarinnar, og mun birtast lesendum innan skamms.

Höfundur er ættaður frá Stórumörk.

BERGUR og Guðmundur Sæmundssynir frá Stórumörk í ofanverðum Eyjafjallajökli, við skerið sem þeir lágu í vari undir fyrir rúmri hálfri öld síðan.

VALTÝR Sæmundsson frá Stórumörk, sem fór ásamt bræðrum sínum í hina ævintýralegu ferð upp að flakinu.

ALEXANDER Sigursteinsson frá Djúpadal á svipuðum slóðum og hann sótti örmagna áhafnarmeðlimi sprengjuvélarinnar.

JÓN Kjartansson í Eyvindarholti, vissi meira en hann lét uppi.

GUÐJÓN Ólafsson í Syðstumörk. Hann tók þátt í hinum stormasama björgunarleiðangri á jökulinn.

BROTIÐ úr vinstri vængenda hins "fljúgandi virkis" sem fannst haustið 1990.

SÉÐ upp á efstu brúnir Eyjafjallajökuls að norðanverðu. Kletturinn sem sprengjuflugvélin hafnaði skammt frá séð lengt til hægri. Kolsprunginn gígjökullinn sést þar austan við, þar sem hann skríður út úr gígskál eldkeilunnar.

B-17G sprengjuflugvél eins og sú sem brotlenti í norðanverðum Eyjafjallajökli. Þessar vélar hluti viðurnefnið "fljúgandi virki" vegna þess hve vel vopnum þær voru búnar.

Sunnudaginn 16. júní, 1996 - Sunnudagsgrein

Stormasamt flug

Fyrir nokkru birtist hér í blaðinu grein um atburði tengda því þegar bandarísk sprengjuflugvél fórst í norðanverðum Eyjafjallajökli. Sú saga byggðist á frásögnum heimamanna. Nú hefur leynd verið létt af gögnum frá Bandaríkjaher varandi slysið. Þar er að finna lýsingar áhafnarinnar af sjálfu slysinu og því sem fylgdi í kjölfarið. Hér rekur Árni Alfreðsson þennan hluta sögunnar um þetta sérstæða flugslys.

Árla morguns þann 16. sept ember 1944 hefur sig til flugs frá Keflavíkurflugvelli B-17G sprengjuflug vél nr. 43-38471 úr áttunda flugher Bandaríkjanna. Hliðarvindur á brautinni er svo mikill að næstu vélum sem á eftir koma er beint inn á aðra braut. Hið "fljúgandi virki", eins og þessar vélar voru gjarnan kallaðar, klifrar upp í 7000 feta hæð þar sem við tekur blindflug með stefnu 131o. Flugstjórinn, C. J. McCollum frá Texas, og áhöfn hans hafa haft tveggja daga viðdvöl í Keflavík eftir langt flug frá Kandada. Nú liggur leiðin til Bretlands þaðan sem til stendur að gera sprengjuárásir á Þýskaland. Aðstoðarflugmaðurinn, Frederic W. Harding frá Ohio, situr honum á hægri hönd, en aftan við þá er vélstjórinn, Edward L. Polick frá Texas, sem jafnframt gegnir hlutverki turnskyttu. Eftir flugtak koma siglingafræðingurinn, Stephen A. Memovich frá Oregon, og sprengjuvarparinn, Joseph F. Harms frá New York, sér fyrir í nefi vélarinnar. Aftur í fjarskiptaherberginu situr loftskeytamaðurinn, Morley R. Conger frá Texas. Hann á í einhverju basli með fjarskiptatækin og nær engu sambandi við flugturninn. Hinir sitja í hrúgu á gólfinu hægra megin í herberginu. Þar er eina hitann að fá þarna afturí vegna bilunar í miðstöðinni. Þetta eru kúluskyttan Robert S. Bell Jr. frá Kaliforníu, aðstoðarvélvirkinn og bakborðsskyttan Richard Weemes frá Texas, stjórnborðsskyttan Oscar Lane frá New Hampshire, sem jafnframt hefur umsjón með sprengjufarmi vélarinnar, og stélskyttan Larvin L. Jennings frá Tennese. Það eru blendnar tilfinningar sem bærast í brjósti þessara manna, eftirvænting og ótti í senn að verða komnir í stríð innan skamms.

Þungar drunur berast frá hreyflum "virkisins" þar sem það seiglast áfram í slyddu og sunnan hvassviðri. Mikil ókyrrð er í lofti og sífellt upp- og niðurstreymi á víxl veldur því að að vængirnir og vélin öll nötrar. Það gengur því illa að halda hæðinni stöðugri. Smám saman versnar veðrið auk þess sem flugmennirnir taka eftir að hraði vélarinnar hefur minnkað. Þá grunar að ís sé farinn að safnast á vængina, þó að afísingarbúnaðurinn sé í stöðugri notkun. Hreyflarnir eru nú keyrðir til hins ýtrasta en þrátt fyrir það eykst hraðinn ekki neitt. Skyndilegt og mikið niðurstreymi veldur því og vélin fellur á örskammri stundu um nokkur hundruð metra. Þetta tekur verulega á vængina og Conger loftskeytamanni finnst eins og þeir ætli hreinlega af. Hraðamælirinn sýnir nú aðeins 150 hnúta ferð. Til að forða því að vélin falli enn meir er flugstöðu vélarinnar breytt þannig að nefið liggi hærra en áður. Harding aðstoðarflugmaður, sem stöðugt hefur fylgst með ísingu á hægri væng, rekur allt í einu upp vein og öskrar; varaðu þig, fjöll til hægri.

Brotlending

Harms sprengjuvarpari hefur gott útsýni þar sem hann sem situr yfir byssunum í glerbúrinu fremst í nefinu. Honum er mikið brugðið þegar hann tekur eftir fjallshlíð á hægri hönd. Hann stendur upp og ætlar að hlaupa afturí og láta flugstjórann vita. En hann kemst ekki langt.

Um leið og Harding tilkynnir um fjöllin snarbeygir Mcollum vélinni til vinstri. Það er þó um seinan því augnabliki síðar tekur vélina niðri. Brotlendingin er ekki mjög harkaleg, vélin rennur áfram stutta stund en stöðvast síðan mjög skyndilega. Það hlýtur þó að vera tilkomumikið þegar ferlíkið æðir eftir jöklinum þar sem það plægir snjó og ís með braki og brestum.

Þegar vélin hefur stöðvast fara þeir Harms og Memovitch siglingafræðingur, báðir ómeiddir, út um neyðarlúguna á nefinu. Úti er kafaldssnjór og snarvitlaust veður, slydda og mjög hvasst. Vélin hefur lent í stórum gljúpum skafli sem dregið hefur úr högginu. Polick vélstjóri, sem stendur hjá flugmönnunum og fylgst hefur grannt með afísingartækjunum, finnur þegar vélin skellur niður, en man svo næst eftir sér þar sem hann liggur niðrí göngunum sem liggja fram í nef vélarinnar. Hann heyrir að flugstjórinn æpir; komið ykkur út, það er kviknað í vélinni. Hann kemur sér í snarhasti út um nefhurðina. Harding aðstoðarflugmaður kemst strax út um hægri gluggann á stjórnklefanum. McCollum flugstjóri á í erfiðleikum með að losa beltið af sér, en kemst fljótlega skólaus út um gluggann sín megin. Hann hefur tekið eftir því að ytri hreyfillinn á hægri væng skíðlogar.

Í fjarskiptaherberginu er atburðarásin öllu skrautlegri. Conger loftskeytamaður situr grunlaus í sæti sínu með hugann við fjarskiptatækin. Það næsta sem hann veit er að hann þeytist út úr vélinni og út á vinstri vænginn ásamt stélskyttunni. Hann berst við að komast aftur inn í vélina til að sækja fallhlíf. Það rennur hins vegar upp fyrir honum að þeir eru kyrrstæðir í slyddu og hífandi roki, en ekki á flugi eins og hann hafði haldið. Hvorki hann né Jennings stélskytta hljóta skrámu. Jennings upplifir þetta svipað, því hann finnur að vélin rekst á eitthvað og síðan svífur hann út á vænginn á eftir Conger.

Það sem gerst hefur er að þegar flugvélin stöðvast þá hefur hún brotnað á samskeytunum milli fjarskiptaherbergisins og sprengirýmisins þannig að afturhlutinn og stélið liggja nánast í vinkil að hægri vængnum. Vinstra megin er því stór rifa á búknum fremst í fjarskiptaherberginu. Um þá rifu höfðu þeir kastast út. Lane stjórnborðsskytta rankar við sér þar sem hann liggur við flakið fastur með fæturna í snjó sem ruðst hefur upp. Weemes bakborðsskytta er einnig fastur í snjónum. Þeim er hjálpað á fætur en báðir missa þeir klunnaleg fóðruð flugstígvélin af sér í þéttum snjónum. Bell kúluskytta hafði setið við hurðina, sem lá fram í sprengjurýmið, þegar óhappið á sér stað. Það eina sem sést af honum er höndin þar sem hún stendur upp úr sjónum, nánast undir flakinu, í rifunni milli fram- og afturhlutans. Þegar grafið er frá andlitinu kemur í ljós að hann er á lífi og fljótlega tekst að grafa hann upp. Eins furðulegt og það kann að virðast er hann svo til ekkert slasaður frekar en aðrir áhafnarmeðlimir. Allir sem voru í fjarskiptaherberginu hafa því henst út um rifuna.

Eldurinn hefur breiðst hratt út og því getur vélin sprungið á hverri stundu. Flugstjóranum tekst að brjóstast gegnum hurðina afturí vélina og ná neyðarsendinum. Hann fleygir eins miklu af neyðarbúnaði út eins og hann þorir áður en þeir koma sér burt frá brennandi flakinu.

Ömurleg vist

Stutt þarna frá er klettasker þar sem þeir leita vars. Þangað komast þeir ýmist gangandi eða skríðandi vegna veðurofsans, en þeir skólausu eiga erfitt með að fóta sig í snjónum og ísnum á sokkaleistunum einum saman. Í kaldri flugvélinni voru þeir að venju í hnausþykkum fluggöllum, með húfur og hanska sem núna ver þá gegn veðurhamnum sem þeim hefur verið "fleygt út í" án fyrirvara. Þessi búnaður hefur einnig hlíft þeim við hnjaski í brotlendingunni.

Fyrsta hugsun hjá þeim er að koma neyðarsendingum frá sér til flugvélanna sem þeir eiga að vera í samfloti við. Neyðarsendinum fylgir flugdreki, sem á að koma loftnetsvírunum nógu hátt, en handsveif á litlum kassa gefur sjálfa sendinguna. Sökum veðurofsans er útilokað að koma flugdrekanum upp og loftbelgur, sem einnig fylgir og gegnir sama hlutverki, næst ekki að blása upp. Þess í stað eru loftnetsvírarnir dregnir upp í brekkuna og reynt að senda þannig út. Þeir opna fallhlíf sem tekin hefur verið með til að reyna að fá meira skjól. Nokkrir svefnpokar eru meðferðis sem skríða má ofan í, en útlitið er ekki gott. Þeir eru á svipstundu orðnir gegnblautir og vindkælingin er mikil. Hvorki fallhlífin né annar búnaður virðist veita skjól og smám saman kólnar þeim. Vistin þarna er ömurleg og sömuleiðis sú tilhugsun að verða úti eftir að hafa komist svo giftusamlega af í lendingunni. Skömmu áður höfðu þeir hugsað um orustur við Þjóðverja en fyrr en þá grunaði voru þeir komnir í orustu, reyndar ólíkri þeirri sem þeir áttu von á; orustu við íslenskt veðurfar. Slyddan breytist í rigningu en það er eins og að fara úr öskunni í eldinn. Eftir um tveggja stunda vist þarna fara flugstjórinn og vélvirkinn af stað að vélinni.

Lán í óláni

Eldurinn er dáinn út þótt eitthvað rjúki enn. Sunnanrokið og rigningin hafa haldið eldinum frá því að breiðast út og slökkt hann að lokum. Hægri vængurinn og hluti búksins sem hann liggur að hafa brunnið og auk þess hluti af af ytra byrði stélsins. Polick vélstjóri fer og lætur þá sem eru við skerið vita. Þeir snúa því aftur með það mesta af blautum búnaðinum en í afturhluta flaksins má hafast við. Sprengjugeymslan var notuð sem farangursgeymsla á ferjuflugi. Þar ná þeir sér í þau þurru föt sem tiltæk eru og þeir skólausu ná sér í hermannaklossa. Lokað er fyrir þær rifur sem komið hafa á búkinn með dúkyfirbreiðslum hreyflanna, fallhlíf og fleiru lauslegu. Siglingafræðingurinn fer fram í nefið og nær í þau kort sem tiltæk eru. Honum til furðu þá snýr nef og framhluti vélarinnar í 270o. Vélin sem var í flugstefnu í austur snýr nú í vestur, þ.e. öfugt miðað við flugstefnuna. Það lítur því út fyrir að vélin hafi snúist hálfhring áður en hún hefur stöðvast.

Fjarskiptabúnaður vélarinnar virðist allur ónýtur þrátt fyrir að mikið sé haft fyrir því að reyna að koma tækjunum í gang. Neyðarsendirinn er þess vegna tengdur við loftnet flugvélarinnar og haldið áfram sendingum með honum. Þeir setja strax á vaktir, þar sem tveir menn senda reglulega út neyðarmerki, auk þess sem þeir fylgjast með hvort eitthvað sjáist frá vélinni. Hinir reyna að koma sér sem best fyrir og hrúga yfir sig öllu því einhverja einangrun veitir. Öllum líður þeim illa. Þeir eru blautir, þeim er kalt og sumir eru mikið veikir. Vistin er hreint út sagt hörmuleg. Þótt brotlendingunni hafi ekki verið lýst sem harkalegri eru gríðarlegir kraftar sem fylgt hafa í kjölfarið, sérstaklega þegar vélin er að stöðvast. Þau áhrif hafa að líkindum haft verulega áhrif á hluta áhafnarinnar ásamt andlega áfallinu. Um kvöldið rofar til í örskamma stund og þeir sem eru á vakt sjá ljóstýru í dal langt fyrir neðan. Þeir skjóta upp neyðarblysum í daufri von um að einhver sjái þau.

Á sunnudeginum 17. september hefur veðrið ekkert gengið niður og vélin er komin á kaf í snjó. Þeir nota bensínleifar, timbur utan af neyðarmat og skotfærum til að kveikja upp í frumstæðri kabyssu sem þeir búa til. Þannig fæst örlítill ylur sem þeir reyna að nota til að þurrka fötin eitthvað. Vatni á brúsa er skipt milli manna og innihald neyðarpakkanna er allt étið upp. Eftir því sem á sunnudaginn líður verður það ljósara að þeir verða að bjarga sér sjálfir niður. Þeir fara því að undirbúa niðurferð. M.a. skera þeir niður fallhlífar og búa til líflínu.

Niðurferð

Í birtingu næsta morgun, mánudaginn 18. september, lúnir eftir illa vist, yfirgefa þeir "virkið" bundnir saman í línu. Ofan í hermannaklossana troða þeir fallhlífarbútum til að halda snjónum úti. Hiti er við frostmark, skyggni sáralítið en hlífðargleraugu koma sér vel þó þau vilji frjósa við andlit þeirra. Huldar sprungur gera jökulinn viðsjárverðan, vegna snjókomunnar daginn áður. Víða er eingöngu glær ís, sem gerir þeim erfitt fyrir, svo betra er að skríða en reyna að standa uppréttur. Þeim finnst kaldhæðnislegt að kompás, sem ættaður er úr frumskógarbúnaði þeirra, sé notaður til halda stefnunni á berum jöklinum.

Memovitch siglingafræðingur, sem eitthvað hefur átt við fjallamennsku, stýrir ferðinni niður og notar prik til að finna huldar sprungur. Þótt ekki sé leiðin löng norður og niður af jöklinum tekur það um sex klukkustundir að komast á auða jörð. Líklegast koma þeir niður af jökli ofan Smjörgilja. Ferðin niður brúnina þarna í giljunum er erfið fyrir örþreytta mennina og það tekur um þrjá klukkutíma að komast niður á sléttlendið í Jökultungum. Þaðan tekur svo við ferð yfir Markarfljót, líklega meira af vilja en getu.

Að öllum líkindum verða þeir viðskila þarna í fljótinu. Þeir sex úr áhöfninni, sem komast yfir vötnin, koma að bænum Fljótsdal eftir 13 klukkutíma ferðalag úr flaki vélarinnar. Þar gista þeir en hinir fjórir sem verða innlyksa "milli vatna", liggja úti um nóttina og eru sóttir illa hraktir daginn eftir.

Björgunarleiðangrar

Eins og fram hefur komið gerðu Bandaríkjamenn út tvo leiðangra á jökulinn til að komast að vélinni. Sá fyrri var farinn með nokkurri leynd þann 27. september. Foringi í þeirri ferð var G.F. Behrend. Jón Kjartansson í Eyvindarholti stjórnaði leiðarvalinu og fylgdi þeim upp Skerin og þaðan í austur alveg að vélinni. Framhluti hennar var alveg á kafi í snjó en rétt sást í afturhlutann. Þeir grófu sig inn í afturhlutann gegnum glugga bakborðsskyttunnar.

Fjarskiptaherbergið var fullt af snjó og útilokað var að komast í framhlutann. Aðeins lítilræði var tekið úr vélinni, persónulegir munir áhafnarinnar, ein fallhlíf og síðan haldið í snatri til baka.

Síðari leiðangurinn, sem farinn var 30. september, var öllu róstursamari eins og fram hefur komið. Ekki var farið upp Skerin eins og þeir heimamenn, Guðmundur Sæmundsson frá Stórumörk og Guðjón Ólafsson í Syðstumörk, lögðu til. Foringinn tók stefnu beint á Goðastein og upp á brún jökulsins. Það sem kemur á óvart er að í þessum leiðangri er foringinn sá sami og tveimur dögum fyrr, þ.e. sjálfur G.F. Behrend. Ástæðan fyrir því að hann ákveður að stjórna leiðarvalinu sjálfur og fara ekki sömu leið og áður virðist vera þokuslæðingur sem hann er smeykur við. Hann ætlar sér upp á brún jökulsins og telur betra að sjá vélina þaðan og rata til baka. Vegna tungumálaörðugleika þá komst þessi ætlun hans aldrei til skila til heimamanna, sem olli togstreitu og óróa. Skömmu eftir að Guðjón fellur í sprungu telur Behrend jökulinn of hættulegan til að halda áfram svo hann snýr leiðangrinum við án þess að nokkuð sjáist til hins "týnda virkis".

Tilviljun?

Leið vélarinnar átti að liggja sunnan Vestmannaeyja en hún lendir þess í stað í um 1400 m hæð í stórbrotnum norðanverðum Eyjafjallajökli. Skýringin á rangri stefnu er talin geta legið í mistökum siglingafræðingsins að draga misvísunina frá í stað þess að bæta henni við, en slík mistök koma stöku sinnum fyrir. Áhöfnin vissi líklegast aldrei með vissu hvar hún var niður komin meðan á jökulvistinni stóð og enn síður hversu stórbrotið umhverfið þarna var. Vélin lendir á svo til eina slétta og sprungulausa blettinum á þessu svæði í jöklinum. Að vélin skuli lenda svo vel má líklega skýra með því að flugstjórinn er byrjaður að beygja frá "fjallinu" og við það hallar vélin samsíða jökulbrekkunni í stað þess að reka hægri vænginn í. Svo virðist sem vélin snarsnúist, brotni og stöðvist í skaflinum eftir að hafa skautað eftir jöklinum. Hefði slíkt ekki gerst hefði hún skollið beint á klettaskerið umrædda. Nokkrum sekúndum fyrr hefði hún lent á háum jökulhrygg en sekúndum seinna hefði hún lent á klettaskerjum eða ofan í Gígjöklinum. Einskær lukka hefur því hvílt yfir þessari annars ólánsömu vél sem jökulinn geymir enn.

Heimildir: Skýrslur frá Bandaríkjaher: History records of the 1386th Base Unit, North Atlantic Division, Air Transport Command; Friðþór Kr. Eydal, upplýsingafulltrúi varnarliðsins ; munnl. uppl.

Höfundur er ættaður frá Stórumörk undir Eyjafjöllum.

Morgunblaðið/Árni Alfreðsson. SÉÐ upp að skerinu umrædda þar sem "fljúgandi virkið" endaði för sína. Jökullinn neðan við það er ekki beinlínis frýnileg flugbraut.

FLUGSVEIT sprengiflugvéla af gerðinni B-17G á Keflavíkurflugvelli árið 1944. Verið er að setja eldsneyti á flugtanka vélanna enda þær á leiðinni í loftið.

Morgunblaðið/Ragnar Axelsson FLJÚGANDI virkið brotlenti rétt austan við jökulhrygginn þar sem mennirnir sjást á ferð.